ترافيک: حمل و نقل عمومی یا احداث بزرگراه

اگرچه مطالعات و طرح هاي بسياري براي حل معضل ترافيک تهران انجام شده است اما به مناسبت انتخاب تهران به عنوان يکي از پايتخت هاي برتر در توسعه حمل و نقل پايدار، تحليلي را که بر پايه سيستم هاي ديناميکي از معضل ترافيک آموخته ام بيان مي کنم.

در تهران در عرض چند سال توليدات کارخانجات خودروسازي به اندازه 30 سال قبل، خودرو به خيابان هاي شهر تزريق کرد که به سرعت منجر به قفل شدن خيابان هاي تهران و معضلي به نام ترافيک و به تبع آن انواع آسيبها از جمله آلودگي هوا شد.  

با شدیدتر شدن ترافیک متوسط زمان سفر افزایش می یابد. متوسط زمان سفر به عواملي چون تعداد وسايل نقليه و ظرفيت مسيرهاي موجود در یک منطقه مرتبط است. زمان سفر رضايت بخش حدود 22 دقيقه براي سفر از منزل تا محل کار براي اکثر مردم است. اگر زمان سفر بيش از اين مقدار شود فشارهاي سياسي براي ساخت ظرفيت هاي جاده اي جديد افزايش مي يابد.

راه حل سنتي براي حل معضل ترافيک ساخت راه هاي جديد بوده است. اين نوع ديدگاه در مديريت شهر تهران نيز وجود داشته است و در برخي زمان ها شهرداري ها اقدام به ساخت بزرگراه هاي متعددي در تهران کردند که اگرچه در کوتاه مدت موجب کاهش ترافيک شده اما در بلند مدت باز تهران دچار گره خوردگي در ترافيک شد. اگرچه هنوز برخي مردم آن دوران را به نيکي ياد مي کنند اما اگر مديريت برنامه اي بلند مدت و ديدگاهي درست به مساله ترافيک داشت هم اکنون شاهد پيچيده تر شدن اين مساله در تهران نبوديم.

اگر حجم ترافيک يک عامل بيروني باشد آنگاه ساخت جاده هاي جديد مي توانست به حل اين معضل کمک برساند اما حجم ترافيک عاملي بيروني نيست. با ساخت جاده هاي جديد و تجربه مردم از کاهش زمان سفر و رضايت بخش تر شدن آن انگيزه آنها براي انجام سفرهاي بيشتر افزايش مي يابد. همچنين آنها مسافت هاي طولاني تري را نيز طي خواهند کرد. در ادامه با افزايش جذابيت سفر با وسايل نقليه شخصي به مرور افراد بيشتري از استفاده کنندگان وسايل نقليه عمومي به استفاده از وسايل نقليه شخصي روي مي آورند. همچنين با ساخت مسيرهاي جديد و دسترس پذير شدن نقاط مهم شهري تمايل به زندگي در نقاط حاشيه اي افزايش پيدا مي کند. با افزايش جمعيت در نقاط حاشيه اي تعداد سفر به نقاط اصلي افزايش پيدا کرده و موجب افزايش ترافيک و در پي آن کاهش جذابيت آن نقاط حاشيه اي شده که موجب کاهش و يا توقف مهاجرت به آن نقاط مي شود.

اگر بزرگراه هاي جديد ساخته شده و گسترش شهرک هاي حاشيه اي متوقف شود کاهش فوري در زمان سفر رخ خواهد داد. اما از آنجا که مردم به يافته جديد خود در ارتباط با کاهش زمان سفر عکس العمل نشان مي­دهند جمعيت شهرک هاي اطراف توسعه پيدا مي کند. اين توسعه تا آنجا ادامه پيدا مي کند که ديگر زمان سفر به قدري افزايش مي يابد که جمعيت از مهاجرت به آن نقاط حاشيه اي پشيمان مي­شود. بنابراین همواره جاده هاي جديد موجب ايجاد تمايل به سفر بيشتر و طولاني تر شده و اين خود در يک حلقه ميزان ترافيک را به بالاي سطح رضايت بخش رسانده و فشارهاي سياسي براي ساخت جاده هاي جديد افزايش پيدا مي کند. همچنین در گذشته تملک وسايل نقليه شخصي براي بسياري افراد ممکن نبود درصورتيکه امروزه روند کاهش قيمت وسايل نقليه شخصي و امکانپذير شدن تملک آسان وسايل نقليه شخصي اين هشدار را به ما مي دهد که شدت تاثير اين حلقه ها در آينده بيشتر نيز خواهد شد که اين خود منجر به شديد تر شدن ترافيک در صورت اتخاذ سياست سنتي احداث بزرگراه براي حل مشکل ترافيک خواهد شد. در آينده براي بسياري افراد سهل و آسان خواهد بود که به سرعت از وسايل نقليه عمومي به تملک وسيله نقليه شخصي تغيير حالت دهند. لذا حتي اگر تا به حال مديران در اتخاذ تصميمات خود به خوبي عمل نکرده اند بايد هوشيار باشند که در اينده اين تصميمات اشتباه منجر به نتايج بدتري مي شود.

اما علت اينکه با افزايش ترافيک، حمل و نقل عمومي جايگزين وسايل حمل و نقل شخصي نمي شود چيست؟

از آنجا که کاهش زمان سفر که با ساخت جاده هاي جديد ايجاد مي شود موجب افزايش جذابيت سفر با وسايل نقليه شخصي مي شود اين موجب کاهش درآمد سيستم حمل و نقل عمومي مي شود. از آنجا که بيشتر هزينه هاي سيستم حمل و نقل عمومي مربوط به هزينه هاي ثابت است تغييري در هزينه هاي آنها به وجود نمي آيد. وسايل نقليه عمومي چه کاملا پر باشند و يا نباشند بايد به خدمت دهي بپردازند و اگر مسئولين به دنبال کاهش هزينه ها بروند منجر به کاهش کيفيت خدمات مي شود. برخي مسيرها ممکن است ديگر خدمت دهي نشود و يا دفعات حرکت وسايل محدود شود. اين خود موجب کاهش جذابيت سفر با وسايل نقليه عمومي شده که اين منجر به تمايل بيشتر مسافران در استفاده از وسايل نقليه شخصي مي شود. اين خود موجب کاهش درآمد سيستم حمل و نقل عمومي مي شود.

افزايش کرايه وسايل نقليه عمومي نيز تاثير مشابهي دارد. اين افزايش در کرايه ها موجب کاهش جذابيت سيستم حمل و نقل عمومي شده و تمايل مسافران براي استفاده از وسايل نقليه شخصي بيشتر مي­شود. اين خود موجب کاهش درآمد سيستم حمل و نقل عمومي شده که براي جبران آن باز کرايه ها افزايش مي يابد.

مطلب ديگري که بايد به آن اشاره کرد اين است که کفايت يک سيستم حمل و نقل عمومي علاوه بر دفعات و محدوده خدمت دهي به اندازه و چگالي جمعيت در منطقه نيز بستگي دارد. با گسترش نقاط حاشيه اي تمرکز فعاليت ها از محدوده هايي که توسط سيستم جاري حمل و نقل عمومي پوشش  داده مي شود جابجا مي شود. با کاهش چگالي جمعيت تعداد کمتري از افراد نزديک ايستگاه اتوبوس و يا مترو زندگي مي کنند. لذا سيستم حمل و نقل عمومي به دليل اينکه به سادگي در دسترس افراد نيستند جذابيتش کم مي شودکه موجب تمايل بيشتر براي استفاده از وسايل حمل و نقل شخصي مي شود. گسترش مناطق حاشيه اي و کاهش جذابيت وسايل حمل و نقل عمومي با سرعت بيشتري نسبت به ايجاد ظرفيت هاي حمل و نقل عمومي جديد رخ مي دهد.

نتیجه گیری:

ایجاد جاده های جدید تنها یک راه حل کوتاه مدت است و در بلند مدت به تشدید معضل ترافیک منجر می­شود. تنها راه حل پایدار برای حل معضل ترافیک افزایش جذابیت حمل و نقل عمومی است. این افزایش جذابیت با بهبود کیفیت، گسترش محدوده خدمت رسانی، در دسترس بودن، قابل اطمینان بودن و برخی موارد دیگر حاصل می شود.

توسعه خطوط مترو و اتوبوس های تندرو از اقدامات مناسب شهرداری تهران در این راستا بوده است.